Reisdata vooraf 06-08-2005 07-08-2005 08-08-2005 09-08-2005 10-08-2005 11-08-2005 12-08-2005 13-08-2005 14-08-2005 15-08-2005 16-08-2005 17-08-2005 18-08-2005 19-08-2005 20-08-2005 21-08-2005 22-08-2005 23-08-2005 24-08-2005 25-08-2005 26-08-2005 27-08-2005 28-08-2005 29-08-2005 30-08-2005 31-08-2005 01-09-2005 02-09-2005 03-09-2005 04-09-2005 05-09-2005 weer thuis Mount Myohyang en Arirang Noord Korea, dag 3! Het is behoorlijk mistig in Pjongjang, maar wel lekker warm. Na het ontbijt stappen we in ons busje en rijden naar Mount Myohyang, op ongeveer 2,5 uur buiten de stad. Hier is de International Friendship Exibition gevestigd: twee musea met de talloze geschenken die Kim Il Sung en Kim Jong Il in de loop der jaren hebben ontvangen van bevriende staatshoofden en andere belangrijke personen. De weg erheen is uitbundig voorzien van bermen met vrolijk gekleurde bloemen in geel, roze, paars en rood, die er duidelijk niet toevallig staan maar speciaal daar gezaaid zijn. Het gebouw waarin de geschenken van Kim Il Sung worden bewaard is uitgevoerd in traditionele Koreaanse stijl, met zo'n mooi Aziatisch pagode-achtig dak. Het gebouw is geheel opgetrokken uit beton en het grootste deel van de gangen zijn uitgehakt uit de berg waar het tegenaan leunt. Voor de deur staan twee soldaten met glimmend verchroomde en gegraveerde Kalashnikovs de wacht te houden.De lokale gids die ons rondleidt vraagt mij om de deur van het gebouw open te maken. Het is een gigantische deur, hoog, breed en heel erg dik van massief metaal die ongeveer vier ton weegt. Toch zwaait hij soepel open als ik aan de hendel trek. Het is vandaag weer heerlijk warm, maar binnen staat de airco hoog. Een truitje zou hier beslist geen overbodige luxe zijn en ik loop te klappertanden in mijn dunne shirtje. We krijgen sloffen uitgereikt om over onze schoenen aan te trekken, zodat de vloer mooi blijft onder de vele bezoekersvoeten die hier dagelijks voorbijtrekken. Het gebouw van de International Friendship Exibition met de imposante deur Dit gebouw herbergt meer dan 70.000 geschenken, dus we krijgen een selectie te zien. In de eerste ruimte staan geschenken van belangrijke wereldleiders en een wit beeld van Kim Il Sung dat de bezoeker als het ware welkom heet. Daarna zien we geschenken uit China, Europa en Afrika. We lopen door lange hoge gangen, met een enorme hoeveelheid deuren van zeker drie en een halve meter hoog. Af en toe gaan we zo'n deur door, die toegang geeft tot een nieuwe schatkamer. Uit China zien we uiteraard veel jade, uit Rusland jachtgeweren, uit Hongkong een wereldkaart gemaakt van ingelegde (half)edelstenen en uit diverse Afrikaanse landen met goud versierde slagtanden van olifanten en indrukwekkende display's met speren en schilden. Dan komen we eindelijk bij Europa. Tussen de kado's uit Frankrijk, Italie, en Spanje ontwaren we welgeteld twee kado's uit Nederland: een Delftsblauw bord met een molentje er op en het partijprogramma van de CPN uit 1985. (Als ik het mij goed herinner haalde de CPN dat jaar overigens geen enkele zetel bij de parlementsverkiezingen.) Mr O kijkt verrast: Heeft Nederland een communistische partij? Ik leg uit dat de CPN zich alweer jaren geleden met een aantal andere kleine linkse partijen heeft verenigd tot Groen Links, maar dat er nog wel een vrij grote socialistische partij is. Mr O knikt, maar ik heb toch het gevoel dat dit verhaal wat abstract is voor iemand uit een land met eigenlijk maar één echte partij. Een van de tentoongestelde objecten is volgens de lokale gids afkomstig van "the religious leader of the United States". Dat is wel opmerkelijk, gezien de weinig hartelijke betrekkingen tussen Noord Korea en de VS, alsmede de niet zo grote populariteit van religie in dit land. Op het kado zelf (ik geloof dat het een beeldje met vredesduiven was) is een bordje bevestigd met de naam van de gulle gever: Billy Graham. Aha! Nu weten we ook wie de kerkelijk leider van de Verenigde Staten is. Graham is niet de enige Amerikaan die Noord Korea bezocht heeft. Ook Madeleine Albright en Jimmy Carter en zijn vrouw zijn hier geweest. En Roger Clinton, de broer van de Bill. Behalve kunstvoorwerpen en ideologisch verantwoorde kado's zijn er ook omvangrijker kado's, zoals gepantserde auto's en zelfs hele treinstellen, geschenken van Mao en Stalin. Er is ook een zaal ingericht met kado's die Kim Il Sung ontvangen heeft na zijn dood. Achterin de zaal staat een wassen beeld van de president, een geschenk uit China. Het staat mooi uitgelicht voor een blauwe achtergrond met berkenboompjes en er klinkt bijpassende stemmige muziek. We lopen plechtig naar voren met onze gidsen en maken een buiging voor het levensecht uitziende beeld. Voordat wij naar binnen gingen kwam er een groep geëmotioneerde Koreaanse vrouwen de zaal uit die hier en daar een traan wegpinkten. Zij hadden waarschijnlijk voor het eerst van hun leven oog in oog gestaan met hun grote leider. De lokale gids vraagt naar ons gevoel, nu wij dit beeld gezien hebben. Oei, een gewetensvraag! Wij antwoorden naar waarheid dat er allemaal indrukwekkend uitziet, maar dat het voor ons toch heel anders is dan voor de Koreanen die hier komen. Meer kunnen we er ook niet van maken. Uiteindelijk komen we aan op het bordes van het gebouw, met prachtig uitzicht over de bergen. Het is nog steeds wat nevelig weer, waardoor je zo'n mooi diepte-effect krijgt van steeds vager wordende bergen in de mist. Maar met zonnetje en heldere lucht is het hier volgens Mr O nog veel mooier. Het bordes met prachtig uitzicht op de bergen Er wordt ons gevraagd iets in het gastenboek te schrijven. Hm, daar moeten we even goed voor gaan zitten. We bladeren wat door het boek en zien dat de meeste feedback in het Koreaans of Chinees is. Een Spaanse bezoeker heeft iets in het Engels genoteerd. Hij is blij nu een beter begrip van het Juche-idee te hebben gekregen. Zou dit de Spanjaard zijn die bij ons in het hotel zit? Er zijn niet zoveel westerse toeristen (tegelijk) in Noord Korea, dus bij musea en monumenten kom je vaak dezelfde mensen tegen. Wij onthouden ons van ideologische uitspraken en schrijven dat we blij zijn de kans te hebben om dit mooie land met onze eigen ogen te zien. Mr O schrijft dit vervolgens weer in het Koreaans op een papiertje voor de lokale gids die geinteresseerd over zijn schouder mee heeft zitten kijken. Nu is het museum met de geschenken aan Kim Jong Il aan de beurt. Mr Kim en de chauffeur moeten een beetje lachen als we de paar honderd meter naar het andere gebouw te voet wensen af te leggen in plaats van rijdend. Eerst zitten we half te pitten in de bus hierheen en nu moeten we zonodig aktief doen. Ook bij Kim jong Il staat de airco aan. Mr O doet opeens erg zijn best om bij de garderobe een paar extra grote oversloffen te vinden die over Sasja's schoenen passen, hoewel de standaardsloffen in het vorige gebouw prima voldeden. Ook hier zien we weer een enorme verzameling internationale geschenken, inclusief die van Billy Graham. Maar hier is ook kantoormeubilair tentoongesteld, diverse radio's, een G4 PowerMac en een laserprinter, overwegend giften van het Zuidkoreaanse Hyunday. Terug in het busje vertellen we dat er maar twee giften uit Nederland waren. Mr Kim draait zich om: "Maybe you are the third gift" lacht hij. Ahja, daarom zijn er zoveel Hollandse toeristen. We hebben vast wat goed te maken. De lunch gebruiken we in het nabijgelegen Hyangsan Hotel, ingericht in een overdadige jaren-70-stijl, compleet met psychedelisch aandoend mosgroen behang. Het is al wat laat voor lunch, dus zitten wij als enige aanwezigen met zijn tweeën aan een grote ronde zespersoonstafel, temidden van andere grote ronde zespersoonstafels, die vol staan met stapels borden en etensresten van reeds vertrokken gasten. Onze gidsen en chauffeur eten elders. We krijgen weer een uitgebreide maaltijd voorgezet, bestaande uit een heleboel kleine gerechten. De serveerster die het eten brengt zet telkens een nieuw bord voor ons neer met de mededeling "egg salad", of "potato soup". Het klinkt allemaal alsof ze Engels spreekt, maar als ik om een kopje thee vraagt kijkt ze me aan of ik Nederlands tegen haar praat. "Tea" staat kennelijk niet in haar vocabulaire. "Chai?" probeer ik nog en "cha?" gecombineerd met drinkbewegingen maar dat levert dezelfde blik op, zodat ik het maar op mijn glaasje water hou. We beginnen ondertussen trouwens een patroon te ontdekken in het eten: telkens als je helemaal vol zit komt er opeens nog een bak rijst of noedels aan. Details van de Kwangbop tempel Onderweg doen we de Kwangbop tempel aan. Ook deze is recent herbouwd en zit fris in de kleurige verf. Korea heeft een heel eigen stijl van tempeldecoraties, zo leren wij. Voor ons zijn dit eigenlijk de eerste Boeddhistische tempels die we zien, dus we kunnen de stijl nergens mee vergelijken, maar mooi zijn ze zeker. In Pjongjang bezoeken we het Revolutionary Martyrs Cemetary. Hier liggen de gesneuvelde helden van de strijd tegen de Japanse bezetters. Elk graf is voorzien van een bronzen borstbeeld van de overledene zodat een hele rij bronzen hoofden je aankijkt als je de trap bestijgt die in het midden tegen de heuvel oploopt. Maar in het midden zijn een paar werklieden bezeg met restauratiewerkzaamheden, dus wij lopen aan de zijkant omhoog. Boven gekomen leggen we bloemen bij het beeld van Kim Jong Suk, de eerste vrouw van Kim Il Sung en de moeder van Kim Jong Il. Zij was een heldin in de strijd tegen de Japanners. Ook hier klinkt stemmige muziek, die voor een extra plechtige sfeer zorgt. Op het Revolutionary Martyrs Cemetary leggen we bloemen bij Kim Jong Suk Voor we naar het hotel gaan doen we een souvenirwinkel van KITC aan. KITC staat voor Korea International Travel Company, zeg maar de Koreaanse tegenhanger van de bekende Russische "Intourist". De bus stopt in een steegje, en wij worden uitgeladen vlak voor de deur, waarachter zich een trap bevindt die naar de winkel op de eerste verdieping leidt. We hoeven bijzonder weinig te lopen in Pyongyang, eigenlijk helemaal niet. Ons busje rijdt telkens tot zover voor de deur als maar mogelijk is om ons te laten uitstappen. De winkel biedt een uitgebreid assortiment souvenirs, van schilderijen en borduurwerken tot postzegels, eetstokjes en zelfs t-shirts. Helaas zijn het t-shirts met opdruk van het Koryo-hotel, waarin wij niet verblijven, dus we beperken ons tot een paar boekenleggers en een stoffen ophangdecoratie in de vorm van een verenigd Korea. 's Avonds nuttigen we het diner gelukkig weer gezellig met zijn vijven in een restaurant in de stad. De kim chi hier is niet zo heet, zodat ik met smaak mijn hele bakje leeg eet. Mr O heeft ons eerder vandaag de verheugende mededeling gedaan dat we vanavond naar Arirang gaan, de "mass games" in het Mayday Stadion. Ter ere van het 60-jarig bestaan van de arbeiderspartij worden van augustus tot oktober gymnastische dansvoorstellingen gegeven waaraan in totaal meer dan 100.000 mensen meedoen. De laatste keer was in 2002, de volgende keer naar verwachting in 2008 als de DPRK 60 jaar bestaat. Wij hebben ontzettende mazzel dat wij net in deze periode in Korea zijn, want het belooft een heel spektakel te worden. Als buitenlander kun je kaartjes krijgen die in prijs variëren van 50 tot 300 euro, maar volgens Simon maakte het qua zitpaats niet zoveel uit, zodat we twee kaartjes van 50 besteld hebben. Daarna was het afwachten wanneer we heen zouden kunnen, want het schema van de opvoeringen schijnt niet altijd bekend te zijn van tevoren, dus men dient 's morgens na te vragen of er 's avonds opgetreden wordt. Da's best merkwaardig, als je bedenkt hoeveel mensen er meedoen. Het eten duurt lang en de tijd van de voorstelling begint te naderen. Onze gidsen beginnen steeds vaker op hun horloges te kijken, maar de noedels zijn nog niet geserveerd, dus we blijven rustig aan tafel zitten. Als Sas en ik allang weer vol zitten arriveren onze rijst en de noedels voor de gidsen en chauffeur. De gekruide Pjongjang noedels zijn een specialiteit. Ze worden koud gegeten, en opgediend in een flinke kom, met allerlei decoraties er bovenop. Hoewel het nu echt hoog tijd is om te vertrekken werken onze begeleiders met smaak hun berg noedels naar binnen. Eten gaat voor. Daarna worden we haastig in het busjes gestopt en op hoge snelheid naar het stadion gereden. We zijn te laat en rennen door de lege gangen van het Mayday stadion achter Mr O aan naar de tribunes. Die blijken al vol te zitten en er worden wat plastic stoelen bijgesleept zodat we in het gangpad kunnen zitten. Dit pakt onverwacht goed uit, aangezien er nu bijna niemand voor ons zit en we dus een goed zicht op het veld hebben. Achter ons zitten de Engelse golfers van Simon ook op extra stoelen en we beginnen ons af te vragen of het laatkomen soms een slimme strategie is.   Arirang Mass Games in het Mayday Stadion De voorstelling is adembenemend mooi. Het Mayday Stadion heeft een oppervlakte van 207.000 vierkante meter en biedt plaats aan 150.000 toeschouwers. Maar nu zitten er veel minder. Op de lange tribune tegenover ons zitten namelijk duizenden scholieren die hun speciale boeken met gekleurde pagina's op het juiste moment openhouden op de juiste pagina. Elke scholier is als het ware één pixel van het plaatje. Zo vormen zij een steeds veranderende achtergrond waarop de prachtigste afbeeldingen tevoorschijn worden getoverd. Op de grond vinden de gymnastische voorstellingen plaats die de geschiedenis van Korea uitbeelden. We zien de jeugd, de arbeiders, de boeren, de oorlog en de hereniging voorbijtrekken, uitgevoerd door duizenden dansers tegelijk. De kostuums zijn mooi en kleurrijk, de choreografie is indrukwekkend en de uitvoering superstrak. Voor deze Arirang is een half jaar lang dagelijks getrained en dat is goed te zien. Wow! Door onze goede zitplaatsen kunnen we aardig foto's maken. Ik heb voor de gelegenheid ook mijn videocamera meegenomen (het was van te voren niet helemaal duidelijk of die nu wel of niet het land in zou mogen) en film een stukje. Helaas, na een paar minuten krijgen we van een dame van de organisatie te horen dat er niet gefilmd mag worden. Jammer! De zegeningen van de landbouw Mr O fluistert Sasja af en toe uitleg over de scènes in zijn oor. Zo stijgt er een verlichte ster naar de hemel die Kim Il Sung symboliseert waarbij er een vlam op het dak ontstoken wordt. Het publiek begint dan ook meteen enthousiast te klappen, waarna er buiten vuurwerk afgestoken wordt goed te zien is dat door het open dak van het stadion. Maar veel dingen spreken ook zonder toelichting voor zich. Jonge kinderen die strandrecreatie uitbeelden maken salto's met zwembanden, vrolijke kippen en eitjes bedansen de zegeningen van de landbouw. Trapezewerkers zwieren hoog in het stadion en springen uiteindelijk omlaag in een bijna onzichtbaar net. Soldaten in uniform maken tae kwondo-bewegingen met bajonetten en er komen zelfs parachutisten uit de lucht vallen. De energie spat er vanaf, het is echt een indrukwekkend schouwspel. Het leger in aktie Van de dramatische scène over de hereniging van Noord en Zuid Korea krijg ik zelfs een brok in mijn keel. Na het bezoek aan het herinigingsmonument van gister is dit thema wel voor ons tot leven gekomen. Overal hier in het noorden zie je het verenigd Korea afgebeeld. Op landkaarten, wereldkaarten, boekomslagen enzovoorts. De scheiding van het land doet pijn. Familieleden hebben elkaar decennia lang niet kunnen zien omdat sommigen in het noorden en anderen in het zuiden wonen. Sinds enkele jaren kunnen Zuidkoreanen wel naar Noord Korea reizen, maar andersom is onmogelijk. Ik gun dit land zijn hereniging, net als Duitsland. De voorstelling eindigt met een massale scène met een grote wereldbol, waarop het verenigd Korea rood is ingekleurd en vredesduiven die over de gepixelde achtergrond vliegen. Het lijkt wel of alle deelnemers aan Arirang nu op de vloer staan, het is een grote zee van witte en rode bloemen die boven hoofden worden gehouden. Dit zijn waarschijnlijk de Kimilsungia's en Kimjongilia's, want vader en zoon Kim hebben elk een eigen bloem. Dramatisch, kleurrijk en indrukwekkend Na de slotscène breekt er een daverend applaus los en gaan de lichten aan. De tribune komt in beweging, maar de dansers vertrekken nog niet. Terwijl er op het veld nog een soort navoorstelling wordt opgevoerd worden wij haastig naar de uitgang geloodst. We moeten opschieten! Ik wil eigenlijk helemaal niet opschieten en gewoon nog even blijven kijken, maar dat is duidelijk niet de bedoeling. Soldaten houden de Koreanen die ook weg willen nog even tegen, zodat de buitenlanders als eersten kunnen vertrekken. Sasja mag nog wel vlug een programmaboekje kopen en vervolgens staan we buiten waar we al snel ons busje vinden en de drukte rond het stadion achter ons laten.   Het Mayday Stadion na afloop van Arirang Vanavond besluiten we de Tea Bar in de lobby van ons hotel eens te gaan verkennen. We komen de Spaanse jongen en zijn gids tegen en schuiven bij hen aan tafel. De gids is blij dat hij nu maar één persoon onder zijn hoede heeft. Dat geeft een beetje rust, zodat hij zijn energie kan sparen voor de grote groep toeristen die hij hierna krijgt. Vervolgens gaan we bij de Britse golfers zitten, want we willen Simon nog wat vragen. De heren wonen in Hongkong, dus Korea is praktisch naast de deur voor ze. Ze maken er een sport van om golf te spelen op exotische lokaties dus ze zitten goed hier. Alleen hebben ze na drie dagen nog geen golfbaan gezien, want er dient eerst een toeristisch programma te worden afgewerkt. Morgen is het eindelijk zover. Of het een fanatieke pot golf zal worden is echter zeer de vraag, want de ene na de andere fles Heineken wordt enthousiast geleegd. En bier wordt hier gedronken uit flessen van 640 centiliter, ook Heineken. Het is gezellig met de Britten en het is prettig met mensen te praten voor wie Engels hun moedertaal is. Onze gidsen spreken goed Engels, maar hebben een Koreaans accent en we moeten goed ons hoofd erbij houden bij alle uitleg die Mr O ons geeft. Dat is best intensief en de afgelopen nachten hoorde ik steeds alle monumenten langskomen in mijn dromen.